Biblioteka Narodowa używa na swojej stronie plików cookies. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. [zamknij]

Biblioteka Narodowa

Katalogi BN
  1. Zbiory /
  2. Rękopisy

Rękopisy

Charakterystyka zbiorów

 

Zbiory rękopisów Biblioteki Narodowej liczą 36 021 wol./26 004 j. (stan na 31 grudnia 2016 r.), w tym średniowiecznych ok. 420, z XVI-XVIII w. - ok. 4000, z XIX- XX w. - ok. 15300 j. (z wyjątkiem rękopisów znajdujących się w zbiorach muzycznych, kartograficznych i ikonograficznych, a także rękopisów współoprawnych ze starymi drukami).

Na tę liczbę składają się rękopisy zawarte w ponad 50 kolekcjach (bibliotekach), które wpływały do BN od samego początku jej istnienia, ok. 10 większych archiwach instytucji, organizacji i redakcji czasopism, ponad 50 archiwach rodzinnych i ok. 380 spuściznach.

Scharakteryzowanie zbiorów rękopiśmiennych BN pod względem ich zawartości jest niełatwe ze względu na ich ogromne zróżnicowanie. Znakomitą większość stanowią rękopisy polskie: w języku polskim lub w innych językach, lecz powstałe na terenach zajmowanych w różnym czasie przez Polskę albo też spraw polskich dotyczące. Podobnie zdecydowana większość rękopisów to teksty dotyczące historii (zarówno źródłowe, jak i opracowania) lub literatury. Ale poza tym znaleźć można rękopisy z każdej niemal dziedziny i tylko nauki ścisłe, techniczne, medyczne są reprezentowane przez nieliczne dzieła.

O najcenniejszych i najpiękniejszych rękopisach ze zbiorów BN - a także o innych zbiorach Biblioteki - można przeczytać również w albumie Nad złoto droższe. skarby Biblioteki Narodowej [.pdf].

Zbiór rękopisów najstarszych, do końca XV w., jest skromny ilościowo, zwłaszcza w porównaniu z zasobami przedwojennymi, ale zawiera w sobie wiele bardzo cennych kodeksów, zarówno pod względem treści, jak i formy. Najstarszym spośród nich (nie licząc dwóch papirusów ze 161 i 206 roku) jest Testamentum Novum z VIII w., rękopis pochodzący z opactwa benedyktynów w Trewirze. Z ok. 1070 r. pochodzi iluminowany złotem i purpurą Sakramentarz tyniecki, pięćdziesiąt lat wcześniej powstał tzw. Kodeks supraski, wprawdzie o wiele mniej zdobny, ale zawierający najstarszy zabytek piśmiennictwa słowiańskiego w Polsce. Wśród ok. 50 średniowiecznych rękopisów iluminowanych warto wspomnieć zwłaszcza o Psałterzu wilanowskim z poł. XIII w., Roman de la Rose z miniaturami en grisaille i Calendarium Parisiense z XIV w. Również pod koniec XIV wieku powstał rękopis zawierający Revelationes s. Birgittae, a w sto lat później renesansowa Legenda aurea i wspaniała Cosmographia Ptolemeusza.

Szczególnie cenne są średniowieczne zabytki języka polskiego: Kazania świętokrzyskie z poł. XIV w., fragment polskiego tłumaczenia wspomnianych już Revelationes s. Birgittae (tzw. Karta Malinowskiego) czy Psałterz floriański, bogato zdobiony i przeznaczony dla królowej Jadwigi. Z początku XVI w. pochodzi kopia zawierająca Rozmyślanie przemyskie, sam jednak tekst powstał ok. 1460 r.

Wśród rękopisów historycznych wymieńmy przykładowo Rocznik świętokrzyski dawny z XII w., najstarszy zachowany pomnik polskiej historiografii, Kronikę Galla Anonima w Kodeksie zamojskim z XIV/XV w. (najstarszy zachowany przekaz), Kronikę Mistrza Wincentego czy Annales incliti Regni Poloniae Jana Długosza (aż 13 kodeksów od końca XV do połowy XVIII w.).

Literatura staropolska reprezentowana jest między innymi przez rękopisy Jana Kochanowskiego, Andrzeja Krzyckiego, Jana Dantyszka, Wespazjana Kochowskiego, Jana Andrzeja i Zbigniewa Morsztynów. Z tego samego okresu pochodzą tzw. Teki Górskiego zawierające archiwum podkanclerskie Piotra Tomickiego, przechowane i uzupełnione przez jego sekretarza Stanisława Górskiego, a także Liber chamorum Waleriana Nekandy Trepki, cenne źródło do poznania mentalności i obyczajowości szlacheckiej początku XVII wieku.

Nie brak także autografów lub odpisów wybitnych przedstawicieli polskiej literatury okresu oświecenia, jak np. Ignacego Krasickiego, Kajetana Węgierskiego, Stanisława Trembeckiego czy Adama Naruszewicza. Szczęśliwie uratowała się również bogata korespondencja braci Załuskich, zwłaszcza Józefa Andrzeja, zawierająca ponad 10 tysięcy listów w 42 tomach.

Trzy czwarte zbiorów rękopiśmiennych Biblioteki Narodowej stanowią rękopisy z XIX i XX wieku. Znajdujemy wśród nich rękopisy literackie: od autografów Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego czy Cypriana Norwida (np. Kartki z pamiętników, Vade-mecum, Rzecz o wolności słowa)  poprzez dzieła Aleksandra Fredry, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Henryka Sienkiewicza, Stanisława Wyspiańskiego i Stefana Żeromskiego, po rękopisy Krzysztofa Baczyńskiego, Tadeusza Gajcego, Juliana Tuwima, Marii Dąbrowskiej, Jana Parandowskiego, Kazimierza Brandysa, Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta czy Kazimierza Moczarskiego. Cennym źródłem historycznym, często wykorzystywanym przez badaczy są dzienniki, pamiętniki czy wspomnienia, których zbiór liczy ok. 1200 j., a także ogromny zbiór korespondencji liczący ponad 25 000 listów.

W 2013 roku Narodowa Książnica zainicjowała projekt „Kolekcji polskiej literatury współczesnej”. Zakłada on zgromadzenie unikatowej kolekcji rękopisów wybitnych żyjących polskich poetów, prozaików, reportażystów, tłumaczy, historyków literatury i krytyków literackich. Kolekcja będzie obejmować twórców różnych generacji i różnych nurtów literatury współczesnej, twórców często od dziesięcioleci obecnych w literaturze polskiej i trwale już w nią wpisanych oraz tych, którzy w ostatnich latach zyskali uznanie literaturoznawców i czytelników. Celem, który przyświeca temu projektowi, oprócz zachowania rękopisów dla przyszłych pokoleń, jest promocja literatury i czytelnictwa – wskazanie na wyjątkowe znaczenie dorobku pisarzy współczesnych, zwrócenie uwagi na znaczenie polskiej literatury dzisiaj.

Wśród nich twórców, którzy odpowiedzieli na zaproszenie Biblioteki Narodowej włączenia się do projektu „Kolekcji polskiej literatury współczesnej” znaleźli się między innymi: Tadeusz Różewicz, Kazimierz Orłoś, Urszula Kozioł, Józef Hen, Krystyna Miłobędzka, Mieczysława Buczkówna, Joanna Kulmowa, Hanna Krall, Małgorzata Szejnert, Bogusław Kierc, Piotr Matywiecki, Anna Piwkowska, Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, Mariusz Szczygieł, Wojciech Tochman, Danuta Cirlić-Straszyńska, Halina Kralowa, Józef Baran, Anna Nasiłowska, Inga Iwasiów, Henryk Grynberg, Antoni Libera, Tomek Tryzna, Tomasz Jastrun, Eustachy Rylski, Anna Bolecka, Jacek Dehnel, Leszek Szaruga, Sylwia Chutnik, Krzysztof Boczkowski, Joanna Mueller, Jerzy Górzański, Jacek Dukaj, Iwona Smolka, Miłosz Biedrzycki.

Zakład Rękopisów gromadzi również (od 2013 r.) rękopisy i spuścizny muzyczne. W ostatnim okresie do zbiorów Biblioteki Narodowej przekazano m.in. archiwa Zygmunta Mycielskiego, Eugenii Umińskiej, materiały muzyczne z archiwum Józefa Podobińskiego, a także obszerny zbiór korespondencji Romana Maciejewskiego, jak również rękopisy Maurycego Karasowskiego, Władysława Żeleńskiego, Witolda Jodko, Jana Brauna. Z dziedziny współczesnej muzyki (w tym rozrywkowej) do zbiorów Biblioteki Narodowej włączono materiały z archiwum Jacka Kaczmarskiego i archiwum Maryli Rodowicz.

W obrębie Zakładu Rękopisów działa również Archiwum Jazzu Polskiego, które powstało w Bibliotece Narodowej jesienią 2011 roku. Jego zalążkiem było Archiwum Krzysztofa Komedy, ofiarowane Bibliotece Narodowej przez spadkobierców tego wybitnego i najbardziej znanego polskiego muzyka jazzowego. Od tej pory Archiwum wzbogaciło się o dalszych 17 spuścizn, należących do działaczy (m.in. Jana Borkowskiego, Jerzego Radlińskiego, Ryszarda Wolańskiego, Andrzeja Melzera) oraz cenionych muzyków i kompozytorów jazzowych (m.in. Janusza Zabieglińskiego, Jana Byrczka, Jana Zylbera, Włodzimierza Nahornego , Zbigniewa Seiferta). AJP uzyskało też licencję do korzystania z olbrzymiej kolekcji zdjęć legendarnego fotografika jazzowego Marka Karewicza.

Polityka gromadzenia rękopisów skierowana jest głównie na materiały polskie lub z Polską związane, o treści humanistyczno-społecznej. Biblioteka Narodowa zabiega więc o spuścizny literatów, artystów, uczonych, wybitnych działaczy politycznych, społecznych i kulturalnych. W miarę możliwości gromadzi się również rękopisy dokumentujące działalność Polaków zamieszkałych poza granicami kraju.

Wprawdzie w zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Narodowej można spotkać nieliczne dokumenty czy fragmenty archiwów, są to jednak wyjątki od reguły, że BN nie nabywa archiwaliów, które z mocy prawa gromadzone są przez Archiwa Państwowe (Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Akt Nowych oraz archiwa miejscowe).

Historia zbiorów
Katalogi drukowane
Bazy danych dostępne w Zakładzie Rękopisów
Kartoteki Zakładu Rękopisów
Publikacje o zbiorach i katalogi cząstkowe

Kontakt
e-mail: kontakt@bn.org.pl
tel.: (22) 608 29 99
Warszawa, al. Niepodległości 213
więcej informacji o kontakcie...
Mapa witryny