Polska wśród narodów
W okresie międzywojennym Polska odgrywała nadal kluczową rolę w międzynarodowym ruchu esperantystów. Od Warszawy po Kraków i Białystok stowarzyszenia organizowały kongresy, wydawały czasopisma i budowały przyjaźnie wykraczające daleko poza Europę.
Gdy Kraków w 1931 roku gościł XXIII Międzynarodowy Kongres Esperanto, setki uczestników przemierzało jego ulice, rozmawiając jednym wspólnym językiem w kawiarniach i salach wykładowych. Przez tydzień miasto ucieleśniało ideę globalnego dialogu – małego świata połączonego słowami. Dwa lata wcześniej Białystok zorganizował własny regionalny kongres, oddając hołd Zamenhofowi w miejscu jego urodzenia.
Polscy esperantyści byli także aktywnymi redaktorami i wydawcami. Takie czasopisma jak „Lingvo Internacia”, skierowane do robotników, oraz adresowane do młodych czytelników „Juna Esperantisto”, łączyły Warszawę z Tokio i Buenos Aires. Biuletyny i śpiewniki krążyły pośród esperantystów, niosąc polskie głosy w prawdziwie transnarodowej rozmowie.
Goście z daleka – wśród nich Lakshmiswar Sinha (1905–1977) z Indii oraz Kola Ajayi (1906–?) z Nigerii – wykładali w całej Polsce, pojawiając się w prasie i radiu. Tacy tłumacze jak Leo Belmont (1865–1941), przekładali poezję esperanto na język polski (w tym utwory, których autorem był kataloński poeta Jaume Grau Casas), wprowadzając polskich czytelników w nowe krajobrazy emocji.
Dzięki esperanto Polska – głęboko zakorzeniona w swojej tradycji, lecz otwarta na świat – stała się zarówno gospodarzem, jak i uczestnikiem ruchu.
- Portret Kola Ajayi (1906–?), esperantysty z Nigerii, który prowadził wykłady w całej Polsce w 1933 roku, ze zbiorów prywatnych, nowa odbitka.
- Portret Lakshmiswara Sinhy (1905–1977), esperantysty z Indii, który prowadził wykłady w całej Polsce w 1930 roku, z kolekcji „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, 1930, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, nowa odbitka.
- „Juna Esperantisto: internacia monata-junulara revuo” [Młody Esperantysta: międzynarodowy miesięcznik dla młodzieży), 1933, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Biuletyn Księgi Adresowej Esperantystów Polskich i Praktyczny Informator Esperancki. Bulteno de la Adreslibro de Pollandaj Esperantistoj kaj Praktika Informilo pri Esperanto, 1935, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Kongresa Libreto: I-a Esperantista Kongreso de Bialystoka Vojevoda Regiono: Bialystok, [Program Kongresu: I Kongres Esperantystów Województwa Białostockiego], 26–27 X 1929, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Tekstoj de Kongres-Kantoj. Kraków, XXIII. Univ. Kongreso de Esperanto [Teksty pieśni kongresowych. Kraków, XXIII Światowy Kongres Esperanto], 1931, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- 23a Universala Kongreso de Esperanto Kraków, 1–8 Aŭgusto 1931: oficiala Raportaro [23 Światowy Kongres Esperanto Kraków 1–8 sierpnia 1931: oficjalne raporty], 1931, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Kongresa Libro Krakowo, 1a–8a Aŭgusto 1931 [Książka kongresowa Kraków, 1–8 sierpnia 1931], ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Rękopis Leo Belmonta (1920–1935), przekład wiersza Jaumego Grau Casasa Nieszczęśliwej matce, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- „Lingvo Internacia: monata-gazeto por propagando de internacia lingvo Esperanto inter la laboristaro” [Lingvo Internacia: miesięcznik promujący język esperanto wśród robotników], 1931–1936, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.