Język dla nowoczesnego świata
Esperanto to język ruchu – nie izolacji. Podróżował pociągiem, motocyklem, pocztą, radiem i oczywiście drukiem, łącząc ludzi, którzy nie dzielili ani ojczyzny, ani języka ojczystego. W Europie pojawiał się w przewodnikach turystycznych, podręcznikach inżynierskich, czasopismach literackich i opowieściach miłosnych – jako żywy język nowoczesnej, połączonej epoki.
Podróżnicy odkrywali nowe trasy: przewodnik po Paryżu czy Warszawie mógł mieć ten sam pełen nadziei ton, co pocztówka podpisana: „Ni komprenas nin – rozumiemy się”. Naukowcy publikowali raporty z konferencji międzynarodowych; entuzjaści radia wyjaśniali dzięki niemu tajniki komunikacji bezprzewodowej; inżynierowie debatowali o przyszłości technologii w neutralnym języku.
Środowisko wydawanego w Budapeszcie periodyku „Literatura Mondo” łączyło awangardowych poetów, tłumaczy i krytyków z całego kontynentu. W literaturze, podobnie jak w sztuce. Rozpowszechniano pisma krytyka Jana Brzękowskiego (1903–1983), teoretyka grupy „a.r.” (artyści rewolucyjni, awangarda rzeczywista).
Esperanto przyciągało również środowiska religijne. Protestancka Biblia ukazała się obok „Espero Katolika”, czasopisma ukazującego katolickość poprzez język międzynarodowy. Tłumaczenia moralizujących powieści amerykańskiego jezuity Daniela A. Lorda (1888–1955), obrońcy równości rasowej, cieszyły się szerokim powodzeniem.
Esperanto miało już pięćdziesiąt lat. W ciągu tego półwiecza działalność kulturalna rozwijała się intensywnie i nadszedł czas na podsumowanie. Dzięki tysiącom stron bibliografii języka międzynarodowego Petera Stojana (1884–1961) czytelnicy mogli odnaleźć się w bogactwie materiałów. Encyklopedia Esperanto przedstawiała stan wiedzy o ruchu oraz o tysiącach osób, które przyczyniły się do jego rozwoju na całym świecie.
- Louis Weijts, „Ni komprenas nin” [Rozumiemy siebie nawzajem], pocztówka, 1939, ze zbiorów prywatnych, nowa odbitka.Internacia Konferenco Esperanto en la moderna vivo: raportoj kaj konkludoj [Międzynarodowa Konferencja Esperanto w Nowoczesnym Życiu: raporty i wnioski, 1937, ze zbiorów prywatnych.
- Magazyn „Literatura Mondo”, Budapeszt, około 1930, ze zbiorów prywatnych.
- Jan Brzękowski, Pri l’moderna arto [O sztuce nowoczesnej], 1933, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- André Baudet, L’Esperanto dans le Commerce [Esperanto w handlu], 1931, ze zbiorów paryskiej Biblioteki Hippolyte’a Seberta.
- Tony Jules Guéritte, Esperanto in the field of Engineering [Esperanto w dziedzinie inżynierii], 1931, ze zbiorów paryskiej Biblioteki Hippolyte’a Seberta.
- Internacia Konferenco Esperanto en la moderna vivo: raportoj kaj konkludoj [Międzynarodowa Konferencja Esperanto w Nowoczesnym Życiu: raporty i wnioski, 1937, ze zbiorów prywatnych.
- „Bulteno de Internacia Scienca Asocio Esperantista” [Biuletyn Międzynarodowego Stowarzyszenia Naukowego Esperantystów], 1930–1932 ze zbiorów paryskiej Biblioteki Hippolyte’a Seberta.
- Daniel Aloysius Lord SJ, Flirto [Flirt], 1936, ze zbiorów paryskiej Biblioteki Hippolyte’a Seberta.
- La Sanka Biblio: Malnova kaj Nova Testamentoj [Biblia: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu], 1926, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Dwutygodnik „Espero Katolika” [Nadzieja Katolicka], Paryż, 1929, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Lajos Kökény, Vilmos Bleier, Kalocsay Kálmán, Enciklopedio de Esperanto [Encyklopedia esperanto], 1933–1934, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
- Petr E. Stojan, Bibliografio de Internacia Lingvo [Bibliografia języka międzynarodowego], 1929, ze zbiorów prywatnych.