Teza Marcjana Dominika Wołłowicza
Romeyn de Hooghe, Teza Marcjana Dominika Wołłowicza
Apoteoza Jana III Sobieskiego wykonana w roku 1685 przez niderladzkiego artystę Romeyna de Hooghe w technice akwaforty i miedziorytu. Rycina należy do grupy szczególnych zabytków sztuki, zwanych graficznymi tezami akademickimi. Tezy narodziły się około połowy XVI wieku jako forma pamiątki kończącej studia ceremonialnej dysputy nad pisemnie opracowanym tematem, stanowiącej podstawę promocji na stopnie uniwersyteckie w akademiach europejskich. Teza Marcjana Dominika Wołłowicza upamiętnia promocję uzyskaną przez niego na Wydziale Filozoficznym Akademii Wileńskiej i jest symboliczno-alegorycznym hołdem złożonym królowi Janowi III Sobieskiemu, propagującym zarazem ideę dynastyczną. Marcjan Dominik Wołłowicz herbu Bogoria był chorążym mścisławskim, pisarzem wielkim litewskim, a następnie marszałkiem wielkim litewskim. Przedstawiony został u dołu ryciny, w stroju szlacheckim, obok wyeksponowanej tarczy heraldycznej, z kartą uroczystej, skierowanej do królewskich synów dedykacji w dłoniach. Centrum kompozycji zajmuje tryumf Jana III pod patronatem Kościoła i Europy oraz przedstawienie następców ojcowskiej chwały – konne portrety królewiczów Sobieskich: Jakuba Ludwika, Aleksandra Benedykta i Konstantego Władysława na tle symbolicznego wyobrażenia państwa polskiego – gmachu Rzeczypospolitej. Postać króla triumfatora, stojącego na rydwanie zaprzężonym w dwa orły, unoszona jest ku niebiosom, gdzie widnieją personifikacje Kościoła i Wiary. Przedstawiony w antykizowanym stroju monarcha, dzierży manus iustitiae – berło z motywem dłoni z okiem, symbol sprawowanej w imię Boże władzy sądowniczej króla. Pod kołami wozu znaleźli się Turcy oraz postać ze skrzydłami nietoperza i wężowym ogonem ciskająca w stronę Sobieskiego pęki wijących się węży – personifikująca Herezję, Nienawiść i Niezgodę, a obrazująca walkę króla z pogaństwem oraz z fałszywymi i krzywdzącymi poglądami kształtującymi ówczesne życie polityczne w Rzeczypospolitej. W tle kompozycji przedstawiono zwycięstwo pod murami Wiednia, z widoczną panoramą miasta z wyniosłą wieżą katedry św. Stefana oraz rozległym obozem tureckim. Widniejąca w chmurach postać w królewskim płaszczu i cesarskiej koronie na głowie, trzymająca tarczę z wizerunkiem mitologicznej Europy na byku oraz włócznię z zatkniętym na niej pileusem (symbolem wolności) to uosobienie wyzwolonej Europy. Kompozycja ta wyobrażała umocnienie wiary, Kościoła i obronę Europy za sprawą wiedeńskiego tryumfu Jana III, a zarazem pokonanie politycznej nienawiści w kraju dzięki osobistym cnotom i przymiotom władcy. Wykonana dwa lata po odsieczy Wiednia rycina łączy wątek świętej wojny z Portą Ottomańską z bieżącą walką króla z opozycją i przedstawieniem nowej wizji Rzeczypospolitej, w której najstarszy syn otrzyma po ojcu sukcesję tronu. Powinności królewiczów Sobieskich symbolizuje chorągiew z wypisanymi słowami: „PATRIAEQUE/ PATRIQUE” („[wobec] ojczyzny i ojca”), zaczerpniętymi z Metamorfoz Owidiusza. Królewicza Jakuba ukazano z wzniesioną szablą na znak doświadczeń militarnych i cnót wojskowych docenionych podczas kampanii wiedeńskiej. Jego męstwo dokumentuje podtrzymywana przez orła chorągiew ze sceną zdobycia Seczyna, gdzie królewicz wprawiał się w rzemiośle wojennym odnosząc jedno z pierwszych zwycięstw. Młodsi bracia podążają za Jakubem. Królewicz Aleksander konno, z tarczą i przy szabli, najmłodszy zaś, trzymając jabłko królewskie, wskazuje na braci.
Wymowa niezwykle bogatego programu ikonograficznego ryciny dotyczy idei sukcesji tronu Rzeczypospolitej, w której naśladowanie ojcowskich cnót ukazanych w apoteozie króla Jana otworzy królewiczom drogę do elekcji na tron.
Pochodząca ze zbiorów Biblioteki Wilanowskiej rycina jest jednym z dwóch zachowanych egzemplarzy dzieła.
Zobacz obiekt online w bibliotece cyfrowej polona.pl.
Romeyn de Hooghe, Thesis print of Marcjan Dominik Wołłowicz
The apotheosis of John III Sobieski, created in 1685 by the Dutch artist Romeyn de Hooghe using etching and copperplate techniques. The engraving is what is known as a “thesis print” – an artistic form dating from around the mid-sixteenth century. Thesis prints were produced to commemorate the defence of a written thesis at the end of a student’s studies, which formed the basis for awarding a degree at European academies.
The thesis print for Marcjan Dominik Wołłowicz commemorates his graduation from the Faculty of Philosophy at the Vilnius Academy. It is a symbolic and allegorical tribute to King John III Sobieski, and at the same time promotes the idea of dynastic succession. Marcjan Dominik Wołłowicz (Bogoria coat of arms) was Standard-Bearer of Mścisław, Grand Chancellor of Lithuania and Grand Marshal of Lithuania. He is shown at the bottom of the engraving in court dress, holding a prominent heraldic shield with a solemn dedication addressed to the sons of the King. The centre of the composition is a depiction of the triumph of John III Sobieski under the protection of the Church and of Europe, together with equestrian portraits of the King’s sons and successors to his glory – the Sobieski Princes James Louis, Aleksander Benedykt and Konstanty Władysław. The Princes are shown against the background of a symbolic representation of the Polish state: the Palace of the Commonwealth.
In the engraving, the triumphant King is depicted standing on a chariot drawn by two eagles and being carried up to heaven, where we see personifications of the Church and Faith. The monarch, who is wearing classical-style clothing, is holding the manus iustitiae, a sceptre with a hand and an eye motif which symbolises the King’s judicial power exercised in the name of God. Under the wheels of the chariot there are Turks and a figure with bat wings and a tail in the form of a snake, who is throwing bunches of writhing snakes in Sobieski’s direction – personifying Heresy, Hatred and Discord, and illustrating the King’s fight against paganism and the false and harmful views shaping the political life of the Polish-Lithuanian Commonwealth at the time.
In the background of the picture is a depiction of the victory at the walls of Vienna, with a panorama of the city featuring the lofty tower of St Stephen’s Cathedral and a vast Turkish camp. A figure in the clouds wears a royal cloak and imperial crown, and holds a shield with a depiction of the mythological figure of Europa on a bull and a spear with a pilleus (a symbol of freedom) on top of it; this is the personification of liberated Europe. This composition symbolises the strengthening of faith, the Church and the defence of Europe thanks to King John III’s triumph in Vienna, as well as the defeat of political hatred in the country thanks to the personal virtues and qualities of the ruler.
The engraving, which was created two years after the Battle of Vienna, combines the theme of the Holy War against the Ottoman Porte and the King’s current struggles with the opposition, with the presentation of a new vision of the Polish-Lithuanian Commonwealth, in which the eldest son will succeed his father to the throne. The duties of the Sobieski Princes are symbolised by a banner bearing the words “PATRIAEQUE/ PATRIQUE” (“[to] fatherland and father”), taken from Ovid's Metamorphoses. Prince James is shown with a raised sabre as a sign of his military experience and virtues, recognised during the Vienna campaign. His bravery is documented in the banner held up by the eagle with the scene of the capture of Szecheny, where the Prince trained in the art of war and achieved one of his first victories. The younger brothers follow: Prince Aleksander is on horseback, carrying a shield and a sabre, while the youngest son, Prince Konstanty, holds an apple and is pointing to his brothers.
The extremely rich iconography of the engraving refers to the idea of the succession to the throne of the Polish-Lithuanian Commonwealth, in which imitation of the father’s virtues, shown in the apotheosis of King John, pave the way for the Crown Prince to be elected to the throne.
From the collection of the Wilanów Library. One of only two surviving copies.