Alexandre Dumas (ojciec) o Polsce. Cenne polonicum w Bibliotece Narodowej
Dzięki pani Krystynie Piórkowskiej do kolekcji Biblioteki Narodowej dołączył rękopis artykułu prasowego La Pologne. Evenemens de Varsovie pióra jednego z najważniejszych francuskich pisarzy XIX wieku. Co szczególnie interesujące, tekst został w całości poświęcony historii Polski.
Alexandre Dumas (ojciec) był jednym z tytanów dziewiętnastowiecznej literatury, kojarzonym zwłaszcza z gatunkiem powieści historycznej. Stał się rozpoznawalny dla kolejnych pokoleń czytelników dzięki bohaterom takim jak Atos, Portos i Aramis z Trzech muszkieterów czy nieszczęśliwy Edmund Dantes z Hrabiego Monte Christo. Pozostawił po sobie obszerną i różnorodną spuściznę literacką, pamiętnikarską i publicystyczną. Fragment tej ostatniej, rękopiśmienny artykuł prasowy poświęcony dziejom Polski, trafił w 2025 roku do Biblioteki Narodowej.
La Pologne. Evenements de Varsovie
Rękopis powstał najprawdopodobniej niedługo przez publikacją, na początku 1861 roku. Tezę tę wzmacnia końcowa partia wywodu, gdzie pisarz wskazuje, że od ostatniego akordu wydarzeń powstania listopadowego – jak postrzegał nadanie ziemiom zaboru rosyjskiego Statutu Organicznego w 1832 roku – upłynęło 29 lat. Czterostronicowa wypowiedź została spisana jednostronnie, starannym charakterem pisma, z niewieloma skreśleniami, na niebieskim papierze w kratkę. Zaprezentowany w niej wywód stanowi uporządkowaną chronologicznie refleksję na temat historii Polski i nosi wyraźny rys popularyzatorski; przybliża opisywane wydarzenia czytelnikom nie znającym szczegółowo lokalnych realiów. Jednocześnie, pisząc o kontekście powstania listopadowego, Dumas odwołuje się do znanego zespołu wyobrażeń ukształtowanych przez wyobraźnię romantyczną.
We wstępie pisarz porównuje losy Rzeczpospolitej, podzielonej między zaborców i próbującej odzyskać polityczny byt, do mitologicznego giganta Enkeladosa, który według tradycji został pogrzebany pod Etną. Metafora łącząca los narodu polskiego z procesami geologicznymi była rozpowszechniona w ówczesnej literaturze. Zgodnie ze spopularyzowanym przez Marię Janin pojęciem romantycznej „kuźni natury”, wulkan pozostawał w wyobraźni twórców pierwszej połowy XIX stulecia uosobieniem inteligentnej i przerażającej natury. Jego nieprzewidywalna, ukryta i gotowa do erupcji siła została przez Dumasa utożsamiona z pragnieniem narodu do odzyskania niepodległości – stąd w jego tekście podziemne, odczuwane na powierzchni ruchy obalonego giganta-Polski wprowadzają w drżenie całą Europę. Podobny sposób obrazowania można odnaleźć np. w Hymnie do Polski księdza de Lammenais’ego, czy w III części Mickiewiczowskich Dziadów, gdzie mowa jest o narodzie-lawie, utrzymującym swój ogień pod skamieniałą, ziemską skorupą.
Dumas ukazuje w swoim artykule kluczowe wydarzenia historyczne z dziejów Polski, rozpoczynając od wieku XVI. Narracja o losach Rzeczpospolitej jest jego ujęciu opowieścią państwie-triumfatorze, którego dzieje przesilają się w momencie podbicia Moskwy w 1610 roku, by ostatecznie doprowadzić do upadku i państwowego niebytu. Pisarz zwraca uwagę na sprawy ustrojowe i społeczne, w tym uprzywilejowaną pozycję szlachty. Dostrzega proces ograniczania roli monarchii w okresie wolnych elekcji, silną pozycję Sejmu oraz konsekwencje walk o koronę za panowania Katarzyny II. W kolejnych passusach opisuje upadek państwa w 1795 roku i podział jego ziem, poświęca też kilka zdań czasom Księstwa Warszawskiego oraz powstaniu Królestwa Polskiego po kongresie wiedeńskim. Konsekwentnie widzi przy tym dzieje polskie jako losy ścierających się sił: postępowych i lojalistycznych. Podąża przy tym tropem heroicznym odwołując się do postaci wojowników, którzy odnosili zwycięstwa w czasach zagrożenia. Jan III Sobieski i Tadeusz Kościuszko stają w artykule w jednym szeregu z przywódcami powstania listopadowego: Chłopickim, Skrzyneckim, Czartoryskim i Dembińskim. Wbrew tytułowi jednak, uwagi na temat zrywu z 1830 roku okazują się krótkie i dość gorzkie – jak pisze sam Dumas „Cette derniere revolte lui fut mortelle” („Ta ostatnia rewolucja okazała się śmiertelna”).
Konteksty włoskie. „L’Indipendente”
Artykuł ukazał się jako La Polonia. Avvenimenti di Varsavia 14 kwietnia 1861 roku w 156 numerze dziennika politycznego „L’Indipendente”. Czasopismo ukazywało się w Neapolu w latach 1860-1864 i należało do samego Dumasa, który był jego redaktorem naczelnym oraz autorem większości tekstów, publikowanych zazwyczaj – jak w omawianym przykładzie – w tłumaczeniu na włoski. Powstało z osobistej inspiracji generała Giuseppe Garibaldiego, miało służyć wspieraniu jego polityki, a także sprzyjać rozwojowi aktywizmu obywatelskiego we Włoszech. Na łamach gazety publikowano rozprawy na bieżące tematy polityczne, kronikę wydarzeń europejskich i nadsyłaną korespondencję. Ważna dla opinii publicznej sprawa pozostającej pod zaborami Polski, powracała w nim kilkukrotnie.
Zainteresowanie Dumasa tą tematyką można także połączyć z podróżą pisarza do Rosji, którą rozpoczął latem 1858 roku i szczegółowo zrelacjonował w pamiętnikach. Porównanie treści La Pologne. Evenemens de Varsovie z pierwszą częścią relacji z podróży do Rosji dowodzi, że pisarz prezentuje w nich podobne treści w odmienny sposób. W artykule opublikowanym w „L’Indipendente” przedstawia uwagi o Polsce w wywodzie z konieczności skrótowym i niemal podręcznikowym, zaś we Voyage en Russie rozbudowuje je o konteksty i anegdoty. Przykładem takiej różnicy jest obecny w obu relacjach zmitologizowany obraz Kościuszki, upadającego na polu bitwy pod Maciejowicami ze słowami Finis Poloniae na ustach, w pamiętniku poszerzony o obszerny epizod dotyczący uwięzienia polskiego naczelnika w Petersburgu.
O tym, że grupa interesujących dla pisarza faktów i nazwisk pozostawała jednak dość stała, o czym świadczą też późniejsze teksty pisarza poświęcone Polsce, które ukazały się na łamach „L’Indipendente”. 14 lutego 1863 roku Dumas żywiołowo zareagował na wybuch powstania styczniowego, ponownie przywołując w tym kontekście nazwiska generałów listopadowych. Z kolei 12 maja tego samego oku wpisywał polską walkę powstańczą w kontekst wydarzeń wojny krymskiej.
Rękopis artykułu Dumasa stanowi cenne uzupełnienie kolekcji poloników Biblioteki Narodowej oraz ukazuje, jak żywy i inspirujący problem tzw. sprawy polskiej pozostawał dla intelektualnych elit XIX-wiecznej Europy na początku lat 60 XIX wieku. Pozwala też polskiemu czytelnikowi spojrzeć na pisarza nie tylko jako na autora barwnych powieści płaszcza i szpady, ale jako na zaangażowanego publicystę, który z uwagą i empatią śledził próby odrodzenia się polskiej państwowości.
oprac. Katarzyna Westermark
Je tiens à remercier Mme Sara Mombert et M. Claude Schopp pour leur aide concernant les informations sur l'édition originale de l'article et sur le papier.
Za pomoc w ustaleniu informacji na temat pierwodruku artykułu oraz papieru dziękuję pani Sarze Mombert oraz panu Claudowi Schoppowi.
