List Ignacego Jana Paderewskiego w zbiorach Biblioteki Narodowej
Do zbiorów Biblioteki Narodowej za sprawą hojnego daru Krystyny Piórkowskiej trafił rękopis listu Ignacego Jana Paderewskiego do Jana Horodyskiego (1881–1948), dyplomaty, działacza emigracyjnego i nieformalnego łącznika pomiędzy brytyjskimi i amerykańskimi służbami wywiadu a stroną polską. Pięciostronicowy autograf Ignacego Jana Paderewskiego z przełomu sierpnia i września 1917 roku, dostępny w Narodowej Książnicy pod sygnaturą Rps 18806 II, to unikalny dokument, ukazujący kulisy walki o sprawę polską w USA podczas I wojny światowej oraz przełomowy dla historii moment decyzji Paderewskiego o oficjalnym wejściu do wielkiej polityki.
Spisany na papierze firmowym luksusowego uzdrowiska Paso Robles Hot Springs w Kalifornii (gdzie Paderewski bywał wielokrotnie, by leczyć artretyzm w leczniczych wodach termalnych), list jest własnoręcznie stworzonym projektem depeszy politycznej lub telegramu, na co wskazują skreślenia i poprawki oraz brak form grzecznościowych na wstępie i końcu tekstu, a także użyty w nim język angielski. Sekretarz następnie przepisywał taki tekst na maszynie, szyfrował i nadawał na poczcie telegraficznej (można to wnioskować na podstawie nagłówka zanotowanego na pierwszej stronie listu).
Pierwsza strona dokumentu przedstawia dramatyczną ocenę sytuacji polskiego czynu zbrojnego w Ameryce Północnej, zarysowując kryzys rekrutacyjny do przyszłej Błękitnej Armii spowodowany brakiem wsparcia ze strony aliantów. Ignacy Jan Paderewski postuluje natychmiastową ewakuację ochotników do Francji, wskazując jednocześnie na destrukcyjne działania opozycji, w tym Antoniego A. Paryskiego, oraz rozpaczliwe położenie dr. Teofila Starzyńskiego. W dalszej części autor dokumentu skupia się na krytycznej analizie świeżo zaproponowanego składu Komitetu Narodowego Polskiego (KNP), który zdaniem Paderewskiego jest zbyt jednostronny politycznie (zdominowany przez endecję) i bez szerszego poparcia społecznego w kraju nie uzyska międzynarodowego autorytetu. Autor wspomina o konsultacjach z dyplomatą Henrym White'em w celu opóźnienia ostatecznych decyzji oraz analizuje strategiczne nominacje dyplomatyczne KNP w Europie, w tym Władysława Sobańskiego w Londynie oraz Konstantego Skirmunta, trafnie przewidując trudności tego ostatniego w lawirowaniu pomiędzy Watykanem a antyklerykalnym rządem włoskim na Kwirynale.
Tekst obrazuje ogromne napięcie polityczne i organizacyjne, z jakim mierzył się komitet Paderewskiego w Ameryce tuż przed ostatecznym sukcesem dyplomatycznym, jakim było oficjalne uznanie niepodległości Polski przez państwa Zachodu. Pokazuje zakulisowe trudności: zniecierpliwienie Polonii, opór wewnętrznej opozycji i dramatyczną walkę o utrzymanie ducha bojowego wśród rekrutów.
List ujawnia głęboki zmysł dyplomatyczny Paderewskiego, który próbował ratować jedność narodową i zapobiec rozłamowi wśród polskiej emigracji. Sytuacja polityczna w sierpniu/wrześniu 1917 roku była niezwykle napięta – lewica niepodległościowa i środowiska umiarkowane oskarżały Romana Dmowskiego o chęć autorytarnego przejęcia władzy nad całą dyplomacją. Paderewski doskonale wiedział, że jeśli Dmowski oficjalnie stanie na czele KNP jako prezes, wywoła to w USA „zaciekłą kampanię” (ang. ferocious campaign), która zniszczy dotychczasowe wysiłki dyplomatyczne. Dzięki temu ostrzeżeniu, choć Dmowski faktycznie kierował pracami KNP w Paryżu, to właśnie Ignacy Jan Paderewski stał się oficjalnym reprezentantem KNP w Stanach Zjednoczonych.
Ostatnia, piąta strona dokumentu stanowi finał i podsumowanie tego niezwykle ważnego telegramu politycznego. Zawiera ona osobistą deklarację Paderewskiego oraz kluczową wytyczną dyplomatyczną, zwieńczoną jego oryginalnym podpisem. W jednym z akapitów kompozytor składa deklarację, która zaważyła na jego wejściu do oficjalnej wielkiej polityki: „If given due consideration will accept heavy task and fulfil duties to the best of ability.” (Jeśli zostaną one należycie uwzględnione, przyjmę to ciężkie zadanie i wypełnię obowiązki najlepiej jak potrafię). Paderewski zgadza się objąć oficjalne przywództwo nad sprawą polską w USA, ale pod warunkiem, że Dmowski i reszta komitetu wezmą pod uwagę jego wcześniejsze ostrzeżenia. Ostatnie zdanie instrukcji określa precyzyjny plan działania wobec rządu amerykańskiego: „State Department should be advised of the constitution of Committee and its sanction by British and French Foreign Offices jointly.” (Departament Stanu powinien zostać powiadomiony o konstytucji Komitetu oraz o jego wspólnym usankcjonowaniu przez brytyjskie i francuskie Ministerstwa Spraw Zagranicznych). Paderewski wiedział, że najlepszą drogą do uzyskania uznania ze strony Waszyngtonu było pokazanie, że europejscy alianci już oficjalnie uznali i poparli KNP w Paryżu.
Rękopis odsłania dramatyczne kulisy walki o uznanie przyszłej Błękitnej Armii oraz krytykę KNP, proponując jednocześnie strategię budowania pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Dla polskich zbiorów ma on ogromną wartość historyczną, oferując unikatowy wgląd w proces decyzyjny jednego z ojców niepodległości, odsłaniając kulisy jego dyplomacji i ukazując niezwykle rzadki i bezpośredni dowód na to, jak bardzo Paderewski rozumiał realia polityczne Zachodu.
