Dyrektorzy bibliotek narodowych z całego świata dyskutowali w Busan o sztucznej inteligencji i przyszłości bibliotek - Aktualności - Biblioteka Narodowa

Tradycyjnie towarzyszyło mu trwające cały dzień posiedzenie światowej Konferencji Dyrektorów Bibliotek Narodowych (Conference of Directors of National Libraries – CDNL). Obrady prowadził dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej, wybrany na przewodniczącego CDNL w 2025 roku. W posiedzeniu w dniu 11 sierpnia 2026 roku uczestniczyli dyrektorzy bibliotek narodowych z ponad 40 państw. Gospodarzem konferencji była Biblioteka Narodowa Korei.

Głównym tematem spotkania była sztuczna inteligencja (AI) i rola bibliotek narodowych w zmieniającym się środowisku informacyjnym. Dyskutowano o wiarygodności informacji, zachowaniu autentycznych źródeł, nowych sposobach dostępu do wiedzy, oraz odpowiedzialności bibliotek narodowych za wiarygodność treści.

Otwierając posiedzenie, przewodniczący CDNL dr Tomasz Makowski zachęcał dyrektorów, aby nie rezygnowali ze swoich zamierzeń i nie pozwalali, by okoliczności – szczególnie ograniczenia finansowe – odbierały im determinację do ich realizacji. Podkreślił wyjątkową rolę bibliotek narodowych i odpowiedzialność ich dyrektorów za zachowanie pamięci swoich krajów. Kierowanie biblioteką narodową wymaga zarazem nieustannego poszukiwania równowagi: pomiędzy ochroną niezależności biblioteki przed próbami wpływu ze strony polityków, mediów, biznesu i grup interesu a otwartością na zmieniające się potrzeby społeczne, wrażliwość i obawy; pomiędzy przeszłością, którą biblioteki zachowują, a przyszłością, do której muszą się przygotowywać. Dyrektorzy bibliotek narodowych są przede wszystkim strażnikami skarbca swojego państwa, planującego w dużo dłuższej perspektywie niż się to czyni zwykle.

Tomasz Makowski zachęcił szczególnie nowych dyrektorów do bezpośrednich rozmów z koleżankami i kolegami mającymi dłuższe doświadczenie w kierowaniu bibliotekami narodowymi. Zwrócił uwagę, że poza oficjalnym programem do najcenniejszych elementów spotkań CDNL należą rozmowy podczas przerw i wspólnych posiłków. Szczególnie powitany został gospodarz spotkania – prof. Young-Joon Nam, dyrektor Biblioteki Narodowej Korei.

Merytorycznym wprowadzeniem do dyskusji były dwa wystąpienia programowe poświęcone konsekwencjom gwałtownego rozwoju sztucznej inteligencji.

Pierwsze zatytułowane „Libraries in the Age of AI: A New Intersection of Humanity and Technology” wygłosił, wskazany przez gospodarzy, prof. Sung-Hyon Myaeng, dyrektor AI Convergence Institute w Hyosung Group i profesor emeritus School of Computing w KAIST.

Punktem wyjścia jego wystąpienia było pytanie, czy biblioteki przetrwają falę AI tak, jak wcześniej przetrwały kolejne wielkie zmiany technologiczne – od rękopisu i druku po cyfryzację. Zasadnicza różnica polega jednak na tym, że wcześniejsze technologie zmieniały przede wszystkim narzędzia używane przez biblioteki, podczas gdy sztuczna inteligencja może przejąć część funkcji znajdujących się dotąd w samym centrum ich działalności: wyszukiwanie, przetwarzanie i dostarczanie informacji. Myaeng wskazał jednocześnie, że ograniczenia AI – w tym halucynacje, nieprzejrzyste pochodzenie informacji, błędy i utrata lokalnego oraz kulturowego kontekstu – zwiększają znaczenie instytucji zdolnych zagwarantować wiarygodność wiedzy.

Przedstawił cztery nowe możliwości dla bibliotek. Pierwszą określił jako Guardian of Trust – bibliotekę jako część infrastruktury zaufania, pozwalającą opierać odpowiedzi systemów AI na zweryfikowanych zbiorach, metadanych i autorytatywnych źródłach. Bibliotekarz zyskuje w tym modelu rolę osoby weryfikującej prawdziwość informacji, jej pochodzenie oraz możliwe uprzedzenia systemów. Drugim zadaniem jest rola Grassroots Educator. Dzięki istniejącej sieci biblioteki mogą zapewniać powszechną edukację w zakresie AI i przeciwdziałać powstawaniu nowej formy wykluczenia cyfrowego. Myaeng określił bibliotekę jako ostatnie ogniwo umożliwiające rzeczywisty dostęp do kompetencji związanych ze sztuczną inteligencją. Dwie kolejne funkcje dotyczą tego, czego technologia nie zastępuje: biblioteki jako miejsca ludzkiego doświadczenia, inspiracji i wyobraźni oraz jako przestrzeni bezpośrednich spotkań i rozmowy. Im wygodniejszy staje się kontakt człowieka z AI, tym większego znaczenia może nabierać możliwość spotkania z drugim człowiekiem.

Myaeng wskazał również na nową rolę bibliotek jako dostawców wysokiej jakości, uporządkowanych i wiarygodnych danych dla systemów AI oraz na potrzebę nowych kompetencji bibliotekarzy: AI Literacy Educator, Truth-Verifier, Context Curator i Human Connector. Wśród zadań na najbliższą dekadę wymienił wykorzystanie sieci bibliotek jako publicznej infrastruktury edukacji w zakresie AI, wprowadzenie AI literacy do kształcenia bibliotekarzy, przygotowywanie autorytatywnych kolekcji do wykorzystania przez systemy RAG, tworzenie zasad dotyczących pochodzenia danych, zgody i różnorodności kulturowej, międzynarodową współpracę nad etyką i standardami danych treningowych oraz silniejszy udział bibliotek w tworzeniu krajowych polityk AI.

Jego końcowa teza była jednoznaczna: biblioteka nie powinna pozostawać biernym odbiorcą technologii, lecz stać się aktywnym współtwórcą humanistycznej kultury wiedzy.

Prof. Sung-Hyon Myaeng – informatyk, specjalista w dziedzinie sztucznej inteligencji, przetwarzania języka naturalnego (NLP), wyszukiwania informacji i eksploracji tekstu. Jest profesorem emerytowanym School of Computing w KAIST (Korea Advanced Institute of Science and Technology). Przed rozpoczęciem pracy w KAIST w 2003 roku był profesorem na Syracuse University w Stanach Zjednoczonych. W KAIST pełnił liczne funkcje kierownicze, m.in. był założycielem i dyrektorem Graduate School of Web Science and Engineering, dyrektorem KAIST–Samsung SDS AI Research Center oraz KAIST–Microsoft Research Collaboration Center. Jest autorem ponad 250 publikacji naukowych. Jego badania koncentrują się na wykorzystaniu AI do analizy, organizowania i wyszukiwania wiedzy oraz na relacjach między sztuczną inteligencją a człowiekiem. W ostatnich latach zajmuje się również społecznymi konsekwencjami rozwoju AI i AGI oraz przyszłością relacji między człowiekiem, wiedzą i sztuczną inteligencją.

Drugie wystąpienie programowe zatytułowane „Twins and Minions: Libraries in the World of Agentic AI” – wygłosił, wskazany przez przewodniczącego CDNL, prof. Marek Kowalkiewicz z Queensland University of Technology. Został umieszczony na liście 50 światowych liderów opinii i wpływowych osób w dziedzinie sztucznej inteligencji w 2025 roku (poz. 14). Jest na niej jedynym Polakiem.

Kowalkiewicz skoncentrował się na kolejnym etapie rozwoju sztucznej inteligencji – systemach agentowych, które nie ograniczają się do udzielania odpowiedzi na pytania, ale mogą samodzielnie wykonywać zadania, podejmować kolejne działania i realizować wyznaczone cele. Jedną z zasadniczych tez wystąpienia było przekonanie, że AI nie należy traktować wyłącznie jako coraz doskonalszej imitacji ludzkiej inteligencji. Może ona dochodzić do rozwiązań w sposób zasadniczo odmienny od ludzkiego. Przykładem była rozgrywka Lee Sedola z AlphaGo i jego późniejsza refleksja, że zetknął się ze stylem gry, do którego musiał się dopiero przyzwyczaić, właśnie dlatego, że nie był to sposób działania człowieka. Prezentacja prowadziła do prowokacyjnego pytania, czy stworzyliśmy jedynie lepsze narzędzia, czy też zetknęliśmy się z nowym rodzajem inteligencji.

Rozwój systemów agentowych przynosi ogromne możliwości automatyzacji, ale jednocześnie rodzi nowe problemy. Autonomiczny agent, realizując powierzony mu cel, może znaleźć rozwiązanie formalnie skuteczne, lecz niezgodne z intencją człowieka. Kowalkiewicz zwracał dlatego uwagę na konsekwencje sytuacji, w której podobne systemy zaczną działać masowo oraz wchodzić ze sobą w interakcje. Pytania „Jak możemy to wykryć?” oraz „Jak możemy temu zapobiec?” odnoszą się już nie tylko do sprawności AI, ale do kontroli nad jej działaniem. 

Dla bibliotek oznacza to potrzebę ponownego przemyślenia ich funkcji. Kowalkiewicz odwołał się m.in. do koncepcji Claytona Christensena i pytania: jakie zadanie pojawia się w życiu użytkowników, które powoduje, że potrzebują usług biblioteki? Perspektywa ta przesuwa uwagę z utrzymywania istniejących usług na rzeczywiste potrzeby człowieka funkcjonującego w środowisku, w którym coraz większa część pracy informacyjnej może być wykonywana przez autonomiczne systemy.

Marek Kowalkiewicz jest profesorem i Chair in Digital Economy w Queensland University of Technology (QUT) w Brisbane. Łączy informatykę i badania nad AI z zarządzaniem, gospodarką cyfrową oraz praktyką biznesową. Przed karierą profesorską w Australii pracował w kilku bardzo mocnych środowiskach technologicznych: był Research Fellow w Microsoft Research Asia, kierował laboratorium Machine Learning SAP w Singapurze, był Global Research Program Lead w SAP, a następnie kierował zespołami innowacyjnymi w Dolinie Krzemowej. Obecnie jego specjalizacje obejmują AI, gospodarkę cyfrową, transformację cyfrową, NLP, zarządzanie technologią i systemy informacyjne. Przed dwoma laty opublikowana przez niego książka „The Economy of Algorithms: AI and the Rise of the Digital Minions” zdobyła Australian Business Book Award 2024 w kategorii Technology. W 2024 roku był keynote speakerem otwarcia kongresu IFLA w Brisbane. Dla dyrektorów bibliotek narodowych był dodatkowo cennym rozmówcą ze względu na jeden z ostatnich artykułów „How CEOs Are Using Gen AI for Strategic Planning”, który ukazał się w 2024 roku w prestiżowym „Harvard Business Review”.

Oba wystąpienia programowe bezpośrednio poprzedzały prezentację i dyskusję nad projektem Busan Declaration. W ten sposób pytania o wiarygodność informacji, autonomię AI, jakość danych, rolę człowieka i odpowiedzialność instytucji pamięci stały się bezpośrednim wprowadzeniem do rozmowy dyrektorów bibliotek narodowych o możliwości sformułowania wspólnego stanowiska. Projekt deklaracji przedstawił prof. Young-Joon Nam, dyrektor Biblioteki Narodowej Korei.

Otwierając dyskusję, Tomasz Makowski przypomniał zasadę zapisaną w Statucie CDNL, zgodnie z którą decyzje podejmowane podczas spotkań powinny być co do zasady osiągane w drodze konsensusu, czyli bez jednego głosu sprzeciwu. Wśród uczestników istniały różne stanowiska dotyczące zarówno treści dokumentu, jak i zasadności przyjmowania deklaracji na obecnym etapie. Kilku dyrektorów zgłosiło zastrzeżenia, inni podkreślali potrzebę sformułowania wspólnego stanowiska bibliotek narodowych wobec zmian powodowanych przez rozwój sztucznej inteligencji.

Przewodniczący CDNL zwrócił uwagę, że wspólny głos bibliotek narodowych może mieć znaczenie w rozmowach z rządami dotyczących granic stosowania AI oraz roli bibliotek narodowych w tworzeniu infrastruktury wiedzy dla nowych technologii. Jednak nadrzędną zasadą CDNL jest działanie przez konsensus. Dyskusja pozwoliła na przedstawienie różnych punktów widzenia i wskazanie zagadnień wymagających dalszych prac. Przewodniczący CDNL zaproponował określenie czasu na zgłaszanie uwag, a następnie powołanie grupy roboczej, która przygotuje projekt poprawiony. Propozycja ta przez aklamację została przyjęta.

W dalszej części obrad głos zabrały przedstawicielki International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) – prezydent IFLA Leslie Weir oraz sekretarz generalna Sharon Memis. Omówiły aktualne działania Federacji oraz obszary, w których współpraca IFLA i CDNL może mieć szczególne znaczenie.

Obecność kierownictwa IFLA stworzyła również możliwość bezpośredniej wymiany opinii między dyrektorami bibliotek narodowych a przedstawicielkami Federacji na temat najważniejszych wyzwań stojących przed światowym bibliotekarstwem.

Kolejną część spotkania poświęcono prezentacjom doświadczeń bibliotek narodowych: BN Australii, BN Turcji i British Library. Prezentacje stanowiły punkt wyjścia do szerszej wymiany doświadczeń pomiędzy uczestnikami. Jedną z najważniejszych funkcji dorocznego spotkania CDNL pozostaje bowiem możliwość bezpośredniego porównania sposobów, w jakie biblioteki narodowe w różnych częściach świata odpowiadają na podobne wyzwania.

Organizację prac CDNL oraz przygotowanie spotkania w Busan ze strony przewodniczącego Konferencji koordynowała jako sekretarz CDNL Julia Konopka-Żołnierczuk, zastępczyni dyrektora Biblioteki Narodowej i członkini IFLA Governing Board.

Od objęcia przez Tomasza Makowskiego funkcji przewodniczącego CDNL w 2025 roku sekretariat Konferencji działa w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Odpowiada za bieżącą współpracę z członkami CDNL z całego świata, przygotowanie spotkań, kontakty z gospodarzami kolejnych konferencji oraz wsparcie prac przewodniczącego i Executive Committee.

Spotkanie CDNL wzbudziło duże zainteresowanie koreańskich mediów. Relacje z obrad opublikowały najważniejsze koreańskie agencje i dzienniki, m.in. Yonhap, Newsis, Hankook Ilbo, Hankyoreh i Chosun Ilbo.

Szczególnie obszerny materiał opublikowała agencja Newsis, która po spotkaniu CDNL przeprowadziła rozmowę z przewodniczącym CDNL i dyrektorem Biblioteki Narodowej Tomaszem Makowskim oraz Gilles’em Pécout, prezydentem Bibliothèque nationale de France.

W wywiadzie Tomasz Makowski zwrócił uwagę, że sztuczna inteligencja stwarza ogromną możliwość zwiększenia dostępu do wiedzy, ale jednocześnie rodzi fundamentalne pytania dotyczące autentyczności i wiarygodności informacji oraz długotrwałego zachowania dziedzictwa dokumentacyjnego. Podkreślił również, że biblioteki narodowe nie są wyłącznie miejscami przechowywania książek. Ich szczególnym zadaniem jest zachowanie autentycznego zapisu rozwoju społeczeństw. W epoce AI funkcja ta staje się jeszcze ważniejsza. Odpowiedź na wyzwania generowane przez sztuczną inteligencję musi mieć charakter międzynarodowy – pojedyncza instytucja nie jest w stanie samodzielnie stworzyć wiarygodnego środowiska informacyjnego w skali globalnej.

Wywiad i najważniejsze relacje medialne:

• Newsis – wywiad z Tomaszem Makowskim i Gilles’em Pécout
• Yonhap – relacja z dyskusji nad Busan Declaration i dalszych decyzji CDNL
• Hankook Ilbo – szczegółowa relacja z dyskusji dyrektorów bibliotek narodowych
• Hankyoreh – relacja o dyskusji nad deklaracją i decyzji o dalszych pracach
• Chosun Daily – anglojęzyczna relacja „Busan Declaration: Global Libraries Pledge to Protect Knowledge in AI Era”
• Biblioteka Narodowa Korei – relacja z CDNL.

CDNL – Conference of Directors of National Libraries – skupia dyrektorów bibliotek narodowych z całego świata i jest najważniejszym forum bezpośredniej współpracy osób kierujących tymi instytucjami. Dr Tomasz Makowski został wybrany przewodniczącym CDNL w 2025 roku jako pierwszy Polak w historii Konferencji.