Koalicja Czytająca Polska prezentuje ekspercką publikację o czytaniu jako narzędziu wspierania bezpieczeństwa, gospodarki i demokracji
Regularnie czyta dziś zaledwie ok 7% Polek i Polaków, a badania z wielu dziedzin – od neuro-nauki po ekonomię – pokazują, że czytanie książek jest jednym z najtańszych i najlepiej udowodnionych narzędzi budowania odporności na dezinformację w czasach wojny kognitywnej, rozwoju gospodarki oraz stabilności demokracji.
Fundacja Powszechnego Czytania i Koalicja Czytająca Polska prezentują dziś ekspercką publikację Czytające Państwo – konkretny plan wykorzystania czytania do wzmocnienia sześciu strategicznych obszarów funkcjonowania państwa, potraktowanego jako swoisty „schron” przed wichrami współczesności. Publikacja to kolejny efekt kilkuletniego namysłu strategicznego Koalicji, rozwinięcie czerwcowego listu do premiera Donalda Tuska o budowaniu odporności społecznej.
Sześć obszarów, jedno słowo: POLSKA
W publikacji zidentyfikowano sześć strategicznych obszarów funkcjonowania państwa, w których czytanie książek działa jako sprawdzone narzędzie wzmacniania odporności.
P — Bezpieczeństwo i odporność społeczna: czytanie buduje sprawczość, umiejętność samoorganizacji i gotowość wspólnot lokalnych do współpracy.
O — Modele AI i odporność na dezinformację: krytyczne myślenie wykształcone przez czytanie warunkuje świadome i bezpieczne korzystanie ze sztucznej inteligencji.
L — Gospodarka i innowacyjność: czytanie jest czynnikiem niezbędnym do wykształcenia co najmniej ośmiu z dziesięciu kompetencji przyszłości wskazanych przez Światowe Forum Ekonomiczne na 2030 rok.
S — Edukacja dla przyszłości: czytanie i rozmowa o książkach to fundament kompetencji językowych, poznawczych i cyfrowych uczniów.
K — Zdrowie i stabilność psychiczna: wspólne czytanie to udowodnione narzędzie profilaktyki uzależnień, depresji, samotności i demencji.
A — Stabilność ustrojowa: czytanie uczy akceptacji różnic, wspiera dialog społeczny i łagodzi polaryzację — fundamenty odpornej demokracji.
Kluczowy temat w decydującym momencie
W erze sztucznej inteligencji i nasilającej się dezinformacji i destabilizacji – określanych coraz częściej mianem wojny kognitywnej, czyli walki o ludzkie umysły i zdolność krytycznego myślenia – czytanie przestaje być wyłącznie sprawą kultury, a staje się sprawą bezpieczeństwa i rozwoju. Osoby nieufające social mediom i czytające z innych źródeł mają o 15% wyższą zdolność wykrywania dezinformacji*, a czytanie jest czynnikiem niezbędnym do wykształcenia co najmniej 8 z 10 kompetencji przyszłości zdefiniowanych przez Światowe Forum Ekonomiczne na 2030 rok. Uczniowie czytający regularnie minimum 20 minut dziennie osiągają wyniki na poziomie 90. centyla, również w testach z matematyki i kompetencji cyfrowych, a samo czytanie przez sześć minut obniża poziom stresu o ponad 60%**.
W 2026 roku po raz pierwszy w historii polskiej pediatrii do podręcznika kierunkowego*** trafia rozdział o wpływie czytania na rozwój dziecka. Szwecja, uznając czytanie za fundament demokracji i odporności kognitywnej, przeznaczy na strategię czytelniczą na lata 2026–2031 ok. 100 mln euro rocznie. Tymczasem w Polsce zaledwie ok. 40% mieszkańców deklaruje przeczytanie choćby jednej książki w roku****, a czytanie nadal postrzegamy jako narzędzie budowania kodów kulturowych i kompetencji humanistycznych dla tych, którzy są tym zainteresowani.
„Istnieje dużo dobrze udokumentowanych badań na temat wpływu czytania na nasze mózgi, zdrowie, gospodarkę i demokrację. Namysł strategiczny Koalicji Czytająca Polska umożliwił mi sformułowanie wizji „Czytającego Państwa”. Nasza publikacja jest zaproszeniem do wspólnego przeformułowania sposobu, w jaki myślimy o czytaniu: nie jako o budulcu kultury li tylko, lecz jako o infrastrukturze krytycznej bezpieczeństwa, edukacji, rozwoju i przyszłości naszego kraju. Czytanie to potężne, bardzo tanie i powszechnie dostępne narzędzie budowania odporności Polski – warto świadomie w nie zainwestować.” – zaznacza Maria Deskur, autorka tekstu publikacji, prezeska Fundacji Powszechnego Czytania, członkini Ashoki, członkini Rady Działalności Pożytku Publicznego KPRM.
Czytające Państwo w 5 krokach
Publikacja pokazuje, że wdrożenie proponowanych zmian nie wymaga tworzenia nowego, wielomiliardowego funduszu, lecz użycia zasobów, którymi państwo już dysponuje, oraz współpracy sektora publicznego, prywatnego i pozarządowego:
1. Zdrowie — rekomendowanie czytania rodzinnego jako narzędzia profilaktyki rozwojowej, uzależnień, demencji i wykluczenia przez NFZ, przychodnie i Narodowy Program Zdrowia.
2. Edukacja — budowanie w szkołach i przedszkolach holistycznych strategii wspierania radości czytania na każdym przedmiocie, nie tylko na języku polskim.
3. Nauka i rozwój — obowiązkowe kursy o roli czytania na uczelniach oraz zachęty do czytania w politykach kadrowych firm i spółek Skarbu Państwa.
4. Praca i polityka społeczna — szkolenia dla urzędów pracy, pracowników społecznych, minibiblioteki w ośrodkach pomocy społecznej, domach dziecka i żłobkach.
5. Bezpieczeństwo — międzywydziałowe zespoły ds. odporności społecznej w gminach, wykorzystujące biblioteki i wspólne czytanie do budowania dialogu i sprawczości lokalnych wspólnot.
Czerwcowy list do Premiera
Publikacja nawiązuje do listu, jaki 16 czerwca 2026 r. Koalicja „Czytająca Polska”, wraz z szerokim, międzysektorowym gronem sygnatariuszy z obszarów psychologii, prawa cyfrowego, biznesu i mediów, skierowała do premiera Donalda Tuska. List postulował:
- wpisanie do budżetu państwa na 2027 rok 0,5 mld zł rocznie na upowszechnianie czytania
- przywrócenie Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa i włączenie edukacji budującej odporność na dezinformację do Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031.
Czytające Państwo pokazuje, jak – niezależnie od decyzji budżetowych rządu – instytucje, samorządy i firmy mogą już dziś zacząć wdrażać te postulaty własnymi zasobami.
„Reprezentujemy fundacje, biblioteki, samorządy, wydawców, firmy i instytucje – środowiska, które na co dzień patrzą na Polskę z bardzo różnych perspektyw. Pracujemy od kilku lat razem, postrzegając czytanie jako jedno z bardzo niewielu narzędzi, które jednocześnie skutecznie wzmacnia bezpieczeństwo, gospodarkę, zdrowie publiczne i demokrację. Wdrożenie naszych postulatów nie wymaga rewolucji, tylko konsekwencji i współpracy ponad podziałami sektorowymi. „Czytające Państwo” to wspólny głos całej Koalicji.” – mówią członkowie „Czytającej Polski”, których logotypy przedstawione są na końcu publikacji.
Koalicja na rzecz czytającego państwa
Koalicja Czytająca Polska to nieformalna, międzysektorowa sieć, która od 2020 roku pracuje wspólnie nad tym, jak odpowiedzieć na najważniejsze wyzwania współczesności dzięki czytaniu. W 2024 roku opublikowana została pierwsza publikacja strategiczna Czytająca szkoła napisana w całości przez ekspertów-wolontariuszy Koalicji. Pracę Koalicji Czytająca Polska koordynuje Fundacja Powszechnego Czytania (FPC), pierwsza polska organizacja nagrodzona Library of Congress Literacy Award, członek międzynarodowych sieci EURead i FELA oraz lider konsorcjum prowadzącego ogólnoeuropejski program upowszechniania czytania na zlecenie Komisji Europejskiej.
Pełna treść publikacji Czytające Państwo (PDF do pobrania).
*The OECD Truth Quest Survey, 2024 r.
** Sussex University, Galaxy Stress Research
*** Mowa o „Pediatrii” wydawnictwa Medycyna Praktyczna.
**** Biblioteka Narodowa, raport „Stan czytelnictwa w Polsce” 2025 r.