Rękopis wiersza Stanisława Balińskiego „O ziemi nowogródzkiej” w zbiorach Biblioteki Narodowej
W 2025 roku do zbiorów Biblioteki Narodowej za sprawą hojnego daru Krystyny Piórkowskiej trafił rękopis wiersza O ziemi nowogródzkiej Stanisława Balińskiego. Ten nastrojowy, patriotyczny poemat z 1941 roku, w którym poeta‑emigrant opowiada dzieciom o utraconej ojczyźnie – ziemi dzieciństwa, Nowogródczyźnie, powiększa reprezentację literatury polskiej na uchodźstwie w zbiorach Biblioteki Narodowej, uzupełniając istniejące kolekcje autografów poetów emigracyjnych.
Stanisław Baliński (1898–1984) był polskim poetą, członkiem grupy „Skamander”, prozaikiem i dyplomatą, związanym z londyńskim środowiskiem emigracyjnym. Po wybuchu II wojny światowej znalazł się na emigracji w Wielkiej Brytanii, gdzie podjął intensywną działalność literacką, utrwalając pamięć o przedwojennej Polsce. Prezentowany rękopis, będący autografem z nielicznymi tylko poprawkami i skreśleniami autora, powstał w Londynie w lipcu 1941 roku, w czasie gdy temat utraconej ojczyzny był jednym z najważniejszych w literaturze polskiej na uchodźstwie. Poemat ma formę opowieści kierowanej do polskich dzieci przebywających w Anglii i Ameryce, którym podmiot liryczny „wieczorną porą” przybliża opuszczony przymusowo kraj. W kolejnych częściach („Wspominajmy Nowogródek”, „Przychodzi poeta”, „Noc pod cerkiewką”) Baliński przywołuje obrazy miasteczka, dworów, pól i lasów, tworząc panoramę spokojnej, gościnnej, a jednocześnie heroicznej ziemi nowogródzkiej. Utwór łączy motyw dzieciństwa z obrazem historycznej krzywdy i doświadczenia wojny, pokazując, jak prywatne wspomnienia przeradzają się w zbiorową pamięć. Ziemia nowogródzka jawi się jako arkadia, ale nie idealizowana bezrefleksyjnie: to kraina „ekonomicznie – biedna, przemysłowo – żadna”, która jednak posiada duchowe bogactwo – język, obyczaje, krajobraz. Wiersz pełni wyjątkową rolę – podtrzymywania polskiej tożsamości wśród młodej emigracji. Uczy, że nawet jeśli kraj został utracony „podstępem czy siłą”, pamięć o nim i miłość do niego pozostają obowiązkiem każdego Polaka.
Utwór Balińskiego jest ważnym ogniwem w tradycji „nowogródzkiej” w literaturze polskiej – od Mickiewicza po pisarzy XX wieku. Ukazuje, jak motyw tej ziemi funkcjonował w czasie II wojny światowej, będąc symbolem utraconej, ale żywej ojczyzny.
Autograf przechowywany w Zakładzie Rękopisów w Bibliotece Narodowej (sygn. Rps 18526 II) stanowi unikatowe świadectwo wczesnej twórczości emigracyjnej autora.
