Poezja przeciw zapomnieniu. Gala wręczenia Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Zbigniewa Herberta 2026 - Aktualności - Biblioteka Narodowa

Tegoroczna gala miała szczególny wymiar. W świecie naznaczonym kryzysami, napięciami społecznymi i pytaniami o kondycję demokracji, twórczość Any Blandiany wybrzmiała jako przypomnienie, że literatura może być przestrzenią wolności, a poezja – formą odpowiedzialności za pamięć, prawdę i człowieka.

Międzynarodowa Nagroda Literacka im. Zbigniewa Herberta przyznawana jest od 2013 roku najwybitniejszym twórcom światowej literatury, których dzieło pozostaje bliskie wartościom obecnym w poezji autora Pana Cogito: przywiązaniu do wolności, etyki, godności człowieka i niezależności myślenia. To jedyna polska nagroda literacka tej rangi o światowym zasięgu, wyrastająca z przekonania, że literatura nie jest jedynie estetycznym doświadczeniem, lecz także formą dialogu z historią i współczesnością.

Ana Blandiana, właściwie Otilia Valeria Coman, urodziła się w 1942 roku w Timişoarze. Debiutowała jako poetka w czasach komunistycznej dyktatury, a jej twórczość bardzo szybko stała się głosem pokolenia poszukującego wolności i duchowej niezależności. Za działalność antyreżimową była trzykrotnie objęta zakazem publikacji przez władze komunistyczne. Po upadku dyktatury Nicolae Ceaușescu współtworzyła rumuńskie społeczeństwo obywatelskie, angażując się w działalność demokratyczną i odbudowę niezależnych instytucji kultury. Była współzałożycielką Porozumienia Obywatelskiego, odtworzyła rumuński PEN Club oraz stworzyła w Sighet jedno z najważniejszych europejskich miejsc pamięci poświęconych ofiarom komunizmu.

Jej poezja – oszczędna, intelektualna, a zarazem głęboko emocjonalna – od lat uznawana jest za jedno z najważniejszych świadectw doświadczenia Europy Wschodniej XX wieku. Krytycy literaccy wielokrotnie podkreślali, że Blandiana potrafi mówić o historii bez patosu, a o wolności bez retorycznych uproszczeń. W jej wierszach prywatne doświadczenie nieustannie spotyka się z losem zbiorowym, a poezja staje się formą etycznego świadectwa.

Podczas uroczystości Ana Blandiana, Laureatka tegorocznej Nagrody, powiedziała: „Dzieli nas więcej niż jedno pokolenie; Zbigniew Herbert wspiął się na Golgotę walki z cenzurą przede mną i być może po dużo bardziej stromym zboczu, ale estetyczne mechanizmy oporu były takie same, podobnie jak formy represji, które nie zdołały nas złamać. Bo każde z nas zostało zobligowane do bycia, i zdołało być, nie tylko autorem swojej poezji, ale także autorem własnej wolności, którą musiało wymyślić, aby ta poezja mogła się urzeczywistnić. Wolność była naszym pierwotnym dziełem, poprzedzającym sztukę i trudniejszym do zrealizowania. Ewidentnie, nagroda poetycka otrzymana w Europie Wschodniej ma – przynajmniej dla mnie – o wiele większe znaczenie niż nagroda zachodnia, ponieważ sama poezja, boleśnie rozkwitająca w warunkach represji, jest bardziej znacząca. Tam, gdzie «historia była przede wszystkim geografią», poezja musiała stać się historią samą w sobie”.

Słowa poetki stały się jednym z najmocniejszych momentów wieczoru. Wielokrotnie powracał w nich motyw wspólnoty doświadczeń narodów Europy Środkowo-Wschodniej, pamięci o przemocy systemów totalitarnych oraz odpowiedzialności artysty wobec historii.

W laudacji wygłoszonej w imieniu jury podczas gali, Mercedes Monmany, hiszpańska krytyczka i historyczka literatury podkreśliła: „Kulturowa pozycja Any Blandiany jest porównywalna z miejscem Anny Achmatowej w Rosji czy Václava Havla w Czechach. Blandiana stanowi apogeum rumuńskiej tradycji poetyckiej, ucieleśniając absolutny szczyt rodowodu, który swoje najgłębsze spełnienie odnajduje właśnie w jej twórczości. To prawdziwa spadkobierczyni wielkiego liryzmu, płynącego od romantycznego ducha Mihai Eminescu ku awangardowej filozofii Luciana Blagi. Jej oddziaływanie ma jednak wymiar uniwersalny; w kontekście literatury światowej w sposób błyskotliwy rozwija metafizyczną poetykę Emily Dickinson i Rainera Marii Rilkego”.

Nagrodę stanowi statuetka projektu Szaroszyk Rycerski Architekci z autografem Zbigniewa Herberta oraz czek w wysokości 50 000 dolarów ufundowany przez Partnera Strategicznego Nagrody - ORLEN, w imieniu którego wyróżnienie wręczyła Marlena Jezierska, Dyrektor Biura Sponsoringu Kultury i Nauki oraz członek Rady Fundacji im. Zbigniewa Herberta profesor Paweł Próchniak.

Wieczór w Pałacu Rzeczypospolitej miał nie tylko uroczysty, ale również głęboko symboliczny charakter. W historycznych wnętrzach Biblioteki Narodowej zabrzmiały wybrane utwory Zbigniewa Herberta i Any Blandiany, w interpretacji Mai Komorowskiej, Maszy Wągrockiej i Sławomiry Łozińskiej, tworząc poetycki dialog dwojga twórców, których połączyło doświadczenie życia w cieniu systemów opresji oraz przekonanie, że literatura powinna pozostać wierna fundamentalnym wartościom.

Artystycznym dopełnieniem Gali Nagrody Herberta był koncert poetycko-muzyczny w reżyserii Tomasza Cyza, który nadał wydarzeniu wymiar intymnej refleksji nad słowem i muzyką. Artyści zaprezentowali interpretacje wierszy Any Blandiany w wykonaniu Sławomiry Łozińskiej oraz Maszy Wągrodzkiej, które w subtelny sposób wydobywały emocjonalną i intelektualną głębię tekstów. Warstwę muzyczną zapewnił DUO Karolina Mikołajczyk & Iwo Jedynecki, które wykonało utwory m.in. M.H. Góreckiego, tworząc przejmujący dialog skrzypiec i akordeonu, podkreślający rytm oraz metaforyczność poetyckiego przekazu. Wieczór w Pałacu Rzeczypospolitej miał nie tylko uroczysty, lecz także głęboko symboliczny charakter – wpisując się w ideę spotkania sztuk, w którym literatura i muzyka tworzą wspólną przestrzeń interpretacji i pamięci.

Podczas uroczystości głos zabrał dyrektor Biblioteki Narodowej dr Tomasz Makowski i prezeska Fundacji im. Zbigniewa Herberta dr Maria Dzieduszycka.

Więcej informacji o Międzynarodowej Nagrodzie Literackiej im. Zbigniewa Herberta jest dostępne na stronie fundacjaherberta.com.