Pierwsza edycja festiwalu Morze Literatury za nami - Aktualności - Biblioteka Narodowa

Samotność historyczna, rodzinna, emigracyjna i twórcza, zmieniające się sposoby uczestnictwa w kulturze, a także doświadczenie osamotnienia towarzyszące sukcesowi – podczas festiwalowych dni temat przewodni powracał w rozmowach pisarzy, poetów, historyków, badaczy, artystów i osób zaangażowanych w życie publiczne.

Muzyka i rozmowy na otwarcie festiwalu

Morze Literatury rozpoczęło się w piątkowy wieczór na Rynku Miejskim w Darłowie. Festiwal otworzył koncert Korteza, którego twórczość – oszczędna w formie, skupiona na emocjach, miłości, stracie i tęsknocie – dobrze korespondowała z tematem pierwszej edycji wydarzenia. Muzyk był również gościem specjalnego wydania „Kwiatków Polskich” z udziałem publiczności. Całą rozmowę z nim i prof. Krzysztofem Pomianem transmitowała TVP Info. Była to rozmowa o historii, pamięci, tożsamości, wolności i współczesnych lękach, a także o muzyce, twórczości i relacji artysty z publicznością.

Profesor Krzysztof Pomian podkreślił, że „podstawowym warunkiem jest przede wszystkim niekrępowanie historyków i nienarzucanie im czegokolwiek [...] i jest rzeczą istotną, żeby historia mogła się rozwijać w warunkach pluralistycznych”. Nawiązując do jednego z głównych tematów festiwalu, Kortez mówił o samotności i sposobach radzenia sobie z emocjami przed i po koncertach.

Historia, sukces, pamięć i literatura

Sobotni program rozpoczęła debata „Sami wobec historii. Czy przeszłość to czas niewinności?”. Grzegorz Gauden, prof. Maciej Janowski i prof. Jarosław Hrycak, w rozmowie prowadzonej przez prof. Marcina Zarembę, zastanawiali się między innymi nad różnicą między pamięcią zbiorową a historią, rolą historyka w mierzeniu się z narodowymi mitami oraz nad tym, czy możliwe jest uczciwe opowiadanie o zbrodniach własnej wspólnoty bez popadania ani w oskarżanie, ani w usprawiedliwianie.

Kolejne spotkanie, „Samotność na szczycie”, poświęcone było cenie sukcesu i osamotnieniu osób, które znalazły się w centrum publicznej uwagi. Kortez mówił o samotności jako przestrzeni tworzenia i podkreślał, że jest ona wartościowa, dopóki pozostaje wyborem, a zbliżenie się do samego siebie pozwala jednocześnie budować większą bliskość z innymi. Justyna Adamczyk, Kortez i prof. Joanna Zach, w trakcie rozmowy prowadzonej przez dr. Tomasza Makowskiego, zastanawiali się również nad tytułową „samotnością na szczycie” – doświadczeniem osób, które odniosły sukces, ale wraz z nim mierzą się z odpowiedzialnością, presją i trudnością dzielenia się własnymi lękami. Dyrektor Narodowej Książnicy zwrócił uwagę, że „jesteśmy na początku wielkiej ery samotności” – zarówno ludzi młodych, którzy w świecie cyfrowym tylko pozornie pozostają w kontakcie z innymi, jak i osób starszych, coraz częściej funkcjonujących poza wielopokoleniową rodziną – podkreślając, że zjawisko to ma istotne znaczenie dla kultury i współczesnej twórczości.

O pamięci przekazywanej w rodzinach rozmawiały dr Maria Dzieduszycka, Elżbieta Moczarska i Anda Rottenberg. Punktem wyjścia do debaty „Opowiadanie historii własnych rodzin. Sami wobec przeszłości bliskich” były rodzinne archiwa, wspomnienia, przedmioty i luki w rodzinnej pamięci. Rozmówczynie mówiły o odpowiedzialności za odziedziczone historie, stopniowym odkrywaniu losów bliskich oraz o emocjach, które zmieniają sposób patrzenia na przeszłość. W opowieściach pojawiły się m.in. doświadczenia związane z Kazimierzem Moczarskim oraz Zbigniewem i Katarzyną Herbertami. Spotkanie prowadził Łukasz Wojtysko.

Aldona Kopkiewicz i Adam Wiedemann podczas spotkania „Literatura na początku wieku samotności” rozmawiali o napięciu między potrzebą odosobnienia a potrzebą kontaktu z innymi w życiu i twórczości. Zastanawiali się, czy literatura może przezwyciężać samotność i budować bliskość między autorem a czytelnikiem, a także jak zmieniają się relacje między twórcami. Rozmowie towarzyszyła lektura utworów obojga poetów. Pojawił się również temat sztucznej inteligencji – jej możliwości tworzenia poezji oraz pytanie, czy może wykształcić własny, niezależny głos twórczy. Spotkanie, w zastępstwie Irka Grina, poprowadził Jacek Chmielewski, który rozpoczynając rozmowę o AI, zastanawiał się, czy „być może poeci będą ostatnią redutą”.

Nocne czytanie wierszy

Sobotnie rozmowy zakończyło Nocne czytanie wierszy. Swoje utwory przeczytali Ewa Lipska i Ryszard Krynicki, a spotkanie dwojga poetów było jednym z ważniejszych literackich wydarzeń festiwalu. W wieczorze wybrzmiał również temat samotności – Ewa Lipska przeczytała swój wiersz rozpoczynający się słowami: „Samotność nie ma ciała, nawet kiedy nas obejmuje. Jest zdradliwie pusta jak pudełko po myślach”.

W programie znalazły się także wiersze Czesława Miłosza: Walc, Campo di Fiori, Piosenka o końcu świata, Który skrzywdziłeś, przypominając o ważnym miejscu Poety w programie i idei tegorocznego festiwalu.

Pierwsza Gala Nagrody im. Czesława Miłosza

Wieczór 19 września zakończyła Gala Nagrody im. Czesława Miłosza. Pierwszym laureatem ustanowionego przez Bibliotekę Narodową wyróżnienia został prof. Krzysztof Pomian – historyk, filozof i eseista, uhonorowany za całokształt twórczości. Kapituła doceniła twórczość prof. Krzysztofa Pomiana jako dzieło humanistyczne o wyjątkowej randze intelektualnej i europejskim znaczeniu, łączące erudycję historyka, przenikliwość filozofa i kunszt eseisty.

Szczególnym momentem uroczystości była wypowiedź Antoniego Miłosza, syna Czesława Miłosza, który zwrócił uwagę na bliskość postawy intelektualnej patrona Nagrody i jej pierwszego laureata.

Przeczytaj pełną relację z Gali Nagrody im. Czesława Miłosza.

Emigracja, biografia i uczestnictwo w kulturze

Niedzielny program rozpoczęła debata „Samotność na emigracji”. Seweryn Blumsztajn, dr Marta Herling, Aleksandra Majdzińska i prof. Krzysztof Pomian rozmawiali o różnych odmianach wygnania oraz życiu pomiędzy krajami, językami i wspólnotami. Przywoływali zarówno własne doświadczenia, jak i losy powojennej emigracji skupionej wokół paryskiej „Kultury”. Mówili o Gustawie Herlingu-Grudzińskim, Jerzym Giedroyciu i Józefie Czapskim. Ważnym wątkiem rozmowy było poczucie życia pomiędzy dwoma miejscami – gdy po latach spędzonych poza krajem człowiek nie czuje się już w pełni u siebie ani na emigracji, ani w ojczyźnie. Spotkanie poprowadził Andrzej Mietkowski, który – dzięki archiwalnym nagraniom wypowiedzi tych pisarzy – przypomniał uczestnikom debaty ich głosy.

W spotkaniu „Opowiadanie o cudzym życiu. Czy jesteśmy i będziemy bardziej samotni niż kiedyś?” uczestniczyli prof. Marek Bernacki, Aleksandra Tarnowska i dr Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz. Rozmowa dotyczyła granic między wiedzą a wyobraźnią, poruszała temat odpowiedzialności autora wobec bohatera oraz różnic między pracą biografa, reportera i powieściopisarza. Uczestnicy zastanawiali się, gdzie kończy się możliwość poznania drugiego człowieka i jaką rolę w opowiadaniu o jego życiu odgrywają źródła, interpretacja i wyobraźnia. Spotkanie prowadził Jacek Chmielewski.

W ostatniej debacie, „Samotność odbiorcy kultury”, prof. Roman Chymkowski i prof. Marek Krajewski przyglądali się współczesnym sposobom czytania, oglądania, słuchania i uczestniczenia w kulturze. Dyskutowali o rosnącym znaczeniu ekranów i indywidualnego odbioru treści, ale również o społecznej roli bibliotek, muzeów, domów kultury i innych instytucji. Rozmówcy dużo miejsca poświęcili też bibliotekom i wspomnianym instytucjom jako przestrzeniom bezpośredniego kontaktu, spotkania z różnymi ludźmi i budowania relacji społecznych. Zwracali również uwagę, że wielu odbiorców pozostaje aktywnych kulturalnie bez korzystania z tradycyjnych instytucji, a internet – mimo zagrożeń związanych z algorytmizacją i z zastąpieniem bezpośrednich kontaktów – może także tworzyć trwałe wspólnoty rozmowy. Spotkanie prowadziła Beata Chmiel.

Wydarzenia dodatkowe

Niedzielne popołudnie należało do filmu. W Kinie Bajka odbył się specjalny pokaz „Kandydatów śmierci” w reżyserii Macieja Cuske. Po seansie z reżyserem i jednym z bohaterów filmu, Rafałem Waraczewskim, rozmawiała Joanna Pawluśkiewicz.

Ostatni dzień festiwalu należał do młodych czytelników. W poniedziałek 21 września w Domu Kultury SKŁO 44 odbyły się warsztaty literacko-teatralne oraz zajęcia z improwizacji dla młodzieży. Uczestnicy mogli przekonać się, że literatura może być punktem wyjścia do twórczej pracy, rozwijania wyobraźni i umiejętności przydatnych nie tylko w szkole, lecz także w codziennym życiu. Inspiracją do wspólnego działania stała się m.in. fabuła książkowa.

Pierwsza edycja festiwalu z sukcesem

Morze Literatury pokazało samotność nie tylko jako doświadczenie izolacji, ale również jako punkt wyjścia do twórczości, lektury i rozmowy. Indywidualne doświadczenia spotkały się w Darłowie z historią, pamięcią, poezją, filmem i badaniami nad kulturą. Choć czytamy osobno, literatura pozwala rozpoznawać siebie w opowieściach innych ludzi i tworzyć wspólnotę ponad granicami czasu, miejsca oraz osobistych doświadczeń.

Chętnych do bycia razem – podczas koncertu, rozmów, czytań i spotkań – w Darłowie nie brakowało. Pierwsza edycja festiwalu pokazała, że literatura może stać się przestrzenią spotkania nawet wtedy, gdy punktem wyjścia do rozmowy jest samotność.

Parafrazując fragment eseju Jacka Chmielewskiego towarzyszącego festiwalowi: „Samotność przypomina morze. Literatura także przypomina morze”.

Samotność, podobnie jak morze, może przyciągać i odpychać, oddzielać, ale też otwierać przestrzeń namysłu. Festiwal pokazał, że literatura może być jednym ze sposobów przekraczania tej granicy – prowadzić od osobnego doświadczenia ku spotkaniu z drugim człowiekiem.

Kolejna odsłona festiwalu już za rok.

Mecenasem festiwalu Morze Literatury była Polska Fundacja Narodowa.

Organizatorami wydarzenia były Biblioteka Narodowa, Miejska Biblioteka Publiczna im. Agnieszki Osieckiej w Darłowie oraz Fundacja Demokracja.

Partnerami festiwalu były Miasto Darłowo, Sea Collection by Marina Royale, Darłowski Ośrodek Kultury oraz Zamek Książąt Pomorskich.